^{_{Fornleifaskráning}}

Árið 1991 skrifar Guðmundur Ólafsson, deildarstjóri fornleifadeildar Þjóðminjasafns Íslands, að mikilvægasta “forsenda fyrir því, að hægt sé að vernda fornleifar landsins, er að fá glöggt heildaryfirlit yfir, hvers konar minjar eru enn til í landinu, hvar þær eru, gerð þeirra, aldur, minjagildi og fleira. Fornleifaskráning er skilvirkasta aðferðin til þess að veita þessar upplýsingar og koma í veg fyrir óþarfa eyðileggingu á fornleifum.”[1] Árið 1998 skrifa Orri Vésteinsson og Adolf Friðriksson grein í tímarit Fornleifastofnunar Íslands ses.[2] Í greininni rekja þeir meðal annars hvaða forsendur þeir telji eigi að vera við þróun aðferða við fornleifaskráningu. Í því sambandi nefna þeir til að mynda að brýnast sé að “fá heildaryfirlit um fjölda og gerða minjastaða á Íslandi”og að nauðsynlegt “væri að staðla upplýsingar um minjastaði og hafa þær aðgengilega á stafrænu formi á einum gagnagrunni.” Í annarri grein eftir Orra Vésteinsson í sama riti segir:[3]

Það eru ekki bara fornleifafræðingar sem geta þurft að kynna sér gögn um staðsetningu, gerð og ástand minjastaða. Skráningargögn þurfa að vera aðgengileg og skiljanleg öllum sem hafa áhuga á menningarsögu, bæði fræðimönnum úr öðrum vísindagreinum og fróðleiksfúsum almenningi. Allir sem koma nálægt skipulagsgerð eða annarri áætlunargerð um framkvæmdir sem og þeir sem að framkvæmdum standa þurfa einnig að geta fengið nákvæmar upplýsingar um staðsetningu minjastaða. Þetta þýðir að skráningarmenn geta ekki látið eftir sér að skrá eingöngu eftir sínu eigin höfði og áhugamálum ef þeir vilja að upplýsingarnar sem þeir safna komi að fullum notum fyrir verndun minjastaða.

Af þessu má dæma að í töluverðan tíma hefur mönnum verið það ljóst að nauðsynlegt er að byggja upp einn heildargagnagrunn fyrir fornleifa­skráningu á landinu. Sá gagnagrunnur hefði það sem meginmarkmið að safna saman á einn stað upplýsingum um fornleifar á Íslandi og gera þær upplýsingar aðgengilegar almenningi, rannsakendum, minjavörslu, land­eigendum og framkvæmdaraðilum. Þrátt fyrir að þetta hefur ekki tekist að finna lausn á þessu máli. Þó nú séu liðin fjórtán ár frá því að Guðmundur skrifaði sína grein hefur ekki enn tekist að fá heildaryfirlit yfir fornleifar í landinu. Ástæðurnar eru ýmsar. Í fyrsta lagi erum við enn á skammt veg komin með fyrstu umferð skráningar á landinu, líklega eigum við eftir að skrá um 70% fornleifa. Í öðru lagi hafa skráningaraðilar ekki komið sér saman um einn gagnagrunn, eina skráningaraðferð eða skráingarstaðla. Hver og einn skráir í sinn gagnagrunn eftir sínum aðferðum. Frá því að þessar greinar voru skrifaðar hefur þó ýmislegt breyst hvað minjavörslu varðar í landinu. Árið 2001 tók Fornleifavernd ríkisins til starfa en eitt af meginmarkmiðum hennar er að vernda menningararf þjóðarinnar. Hér er komin stofnun sem hefur alla burði til að geta sinnt skilvirkri og markvissri minjavörslu en til þess þarf hún, jafn nú sem áður, heildaryfirlit yfir fornleifar í landinu, vitneskju um tilvist og staðsetningu fornleifa, og tækni & tól til að safna og miðla upplýsingunum.

Fyrsta skrefið í þessa átt er að gefa út samræmda skráningarstaðla. Hægt er að nálgst þessa skráningarstaðla hér á síðunni. Næsta skref er að byggja upp gagnagrunnskerfi sem haldið getur utan um allar aðgerðir er tengjast fornleifum í landinu, kerfi sem getur veitt upplýsingar hratt og örugglega um fornleifar í samhengi við framkvæmdir. Þriðja skrefið verður svo að auka skilning ríkis og sveitarfélaga á að hraða fyrstu umferð skráningar fornleifa því eins og Orri Vésteinsson bendir á þá “er ekki hægt að vernda minjastaði nema við vitum að þeir séu til og hvar þeir eru.”[4]